Was ze een tragische gravin, een roekeloze rebel of een vrouw die weigerde zich neer te leggen bij de rol die voor haar was bedacht?
Ze was zestien toen haar vader stierf en zij gravin werd van Holland, Zeeland en Henegouwen. Zestien. Een leeftijd waarop je tegenwoordig geacht wordt na te denken over een vervolgopleiding. Jacoba van Beieren erfde complete graafschappen, een verdeeld land en een verzameling mannelijke familieleden die vonden dat zij daar meer recht op hadden.
Dat ze vrouw was, hielp niet.
Haar leven zou zich afspelen tussen kastelen, slagvelden, onderhandelingen en huwelijken die zelden alleen over liefde gingen. Ze werd belaagd, gevangengezet, ontsnapte vermomd in mannenkleren en verloor uiteindelijk haar macht aan Filips de Goede. Toch bleef ze zich verzetten tegen het script dat voor haar klaarlag.
Misschien is dat waarom Jacoba, zes eeuwen later, nog altijd intrigeert. Niet omdat ze gemakkelijk te doorgronden is, maar juist omdat ze dat niet is.
Geen jonkvrouw die zat te wachten
Jacoba werd in 1401 geboren als enig kind van Willem VI, graaf van Holland, Zeeland en Henegouwen, en Margaretha van Bourgondië. Als erfgename vertegenwoordigde ze vanaf haar vroegste jeugd vooral één ding: macht.
Op vijfjarige leeftijd werd ze verloofd met de Franse prins Jan van Touraine. In 1415 trouwden ze. Twee jaar later overleed Jan en kort daarna stierf ook haar vader. Jacoba was weduwe én landsvrouwe voordat haar volwassen leven goed en wel was begonnen.
Vanaf dat moment werd vrijwel iedere keuze die ze maakte politiek uitgelegd. Haar huwelijken. Haar bondgenoten. Haar reizen. Zelfs haar liefdesleven was staatszaak.
Het beeld van Jacoba als romantische heldin in maliënkolder is verleidelijk. Net als het tegenovergestelde beeld: dat van een impulsieve vrouw die door machtige mannen werd gebruikt. Beide doen haar tekort. Ze was geen hulpeloze jonkvrouw, maar ook geen middeleeuwse feministe avant la lettre. Ze was een vorstin die probeerde overeind te blijven in een systeem waarin haar afkomst haar macht gaf en haar vrouw-zijn diezelfde macht voortdurend ter discussie stelde.
Vier huwelijken, nul privacy
Na de dood van Jan van Touraine trouwde Jacoba met haar neef Jan IV van Brabant. Dat huwelijk liep uit op een politieke en persoonlijke mislukking. Jan verpandde Holland en Zeeland aan Jacoba’s tegenstander, haar oom Jan van Beieren. Jacoba vertrok naar Engeland en verbond zich vervolgens aan Humphrey van Gloucester, een broer van de Engelse koning.
Of dat liefde was? We weten het niet. Bronnen laten zien wat er gebeurde, niet wat zij ’s nachts dacht wanneer de deuren van haar vertrek eindelijk dichtgingen.
Wel weten we dat het huwelijk met Humphrey haar opnieuw in het hart van een internationale machtsstrijd bracht. Paus Martinus V verklaarde uiteindelijk haar eerdere huwelijk met Jan van Brabant geldig. Daarmee verloor haar verbintenis met Humphrey haar juridische grond en verdampte ook de Engelse aanspraak op haar gebieden.
Voor Filips de Goede, hertog van Bourgondië en Jacoba’s machtigste tegenstander, kon het bijna niet beter uitpakken.
Gouda als bolwerk
In 1425 ontsnapte Jacoba uit gevangenschap in Gent. Volgens de overlevering deed ze dat vermomd als man. Ze trok naar Holland en vond steun in steden als Gouda, Schoonhoven en Oudewater.
Gouda werd haar belangrijkste uitvalsbasis. Van 1425 tot 1428 verbleef ze op het kasteel aan de Hollandse IJssel. Vanuit dat machtscentrum zette ze haar strijd voort. In 1425 boekten haar troepen overwinningen bij Alphen aan den Rijn en Gouwesluis. Na haar terugkeer in Gouda werd in de Sint-Janskerk een Te Deum gezongen.
Drie jaar lang bevond Gouda zich daarmee niet aan de rand, maar midden in de grote politieke strijd van de Lage Landen.
Van het kasteel waar Jacoba verbleef, zijn alleen delen van de ondergrondse gewelven bewaard gebleven. Dat past bijna te goed bij haar geschiedenis. Bovengronds verdween het decor; onder de stad bleven de sporen liggen.
Ook Oudewater had zich al vroeg aan haar verbonden. In 1416 beloofde de stad Jacoba als landsvrouwe te erkennen. Schoonhoven behoorde eveneens tot haar trouwste steunpunten. Toen ze na haar ontsnapping uit Gent naar Holland trok, werd ze daar door haar Hoekse aanhang ontvangen.
Wie nu door het Groene Hart rijdt, ziet een rustig landschap. In Jacoba’s tijd was dit een gebied waarin steden, edelen en families voortdurend partij moesten kiezen. Gouda en Schoonhoven stonden aan de Hoekse kant. Hun trouw aan Jacoba was geen vriendelijk gebaar, maar een keuze met politieke en militaire gevolgen.
De vrede die naar verlies smaakte
In 1428 kwam de strijd tot een voorlopig einde met de Zoen van Delft. Jacoba mocht zich gravin blijven noemen, maar Filips de Goede werd de feitelijke machthebber en haar erfgenaam.
Ze behield de titel. Hij kreeg de regie.
In het verdrag werd bovendien vastgelegd dat Jacoba niet opnieuw mocht trouwen zonder toestemming van Filips, haar moeder en de Staten van haar drie gewesten. Een huwelijk kon immers kinderen opleveren, en kinderen konden de aanspraken van Filips bedreigen.
Zelfs haar toekomstig moederschap was politiek bezit.
Toch trouwde Jacoba enkele jaren later in het geheim met de Zeeuwse edelman Frank van Borselen. Toen Filips daarachter kwam, liet hij Frank gevangennemen. In 1433 droeg Jacoba haar graafschappen definitief aan Filips over. Een jaar later kon ze openlijk met Frank trouwen.
Was het liefde? Een laatste daad van verzet? Of koos ze voor een leven buiten de permanente strijd om de macht?
Ook hier zwijgen de bronnen over datgene wat we het liefst zouden willen weten.
Geen tragisch voetnootje
Jacoba bracht haar laatste jaren grotendeels buiten het politieke toneel door. In 1436 stierf ze op Slot Teylingen, waarschijnlijk aan tuberculose. Ze was 35 en liet geen kinderen na.
Daarmee kreeg Filips de Goede wat hij jarenlang had nagestreefd: Holland, Zeeland en Henegouwen kwamen stevig in Bourgondische handen. De machtsstrijd van Jacoba werd zo onderdeel van een veel grotere ontwikkeling: het samenbrengen van de Lage Landen onder Bourgondisch bestuur.
In veel vertellingen bleef zij daarna achter als ‘de ongelukkige gravin’. Een vrouw met vier echtgenoten, een verloren rijk en een vroeg einde. Lekker overzichtelijk. Ook lekker oneerlijk.
Want haar leven ging niet alleen over verliezen. Het ging over het verdedigen van een erfenis waarop anderen vanaf het begin aasden. Over steden die haar bleven steunen. Over ontsnappen, terugkeren en opnieuw beginnen. En over de beperkte ruimte die een vrouw kreeg zodra zij niet alleen naast de macht stond, maar die macht zelf opeiste.
Zeshonderd jaar later
In 2025 verscheen de glossy Sporen van Jacoba, gemaakt rond de herdenking van de Slag bij Alphen aan den Rijn en Gouwesluis. Een mooie aanleiding om haar verhaal opnieuw te vertellen, maar Jacoba heeft geen jubileum nodig om relevant te zijn.
Haar geschiedenis ligt al in het Groene Hart.
In de kelders van het verdwenen kasteel van Gouda. In de steden die haar trouw bleven. In archiefstukken, oude privileges en het verhaal van een regio die ooit het strijdtoneel vormde van een vrouw die weigerde geruisloos van het politieke toneel te verdwijnen.
Een standbeeld heeft Gouda haar nooit gegeven. Misschien hoeft dat ook niet per se. Als we haar maar niet opnieuw reduceren tot de vrouw van vier mannen of tot de gravin die alles verloor.
Jacoba van Beieren was geen sprookjesprinses en geen heilige. Ze was koppig, strategisch, soms succesvol en uiteindelijk niet opgewassen tegen de krachten die zich tegenover haar verzamelden.
Maar ze was hier.
En wie goed kijkt, ziet haar nog steeds.
Meer informatie over Jacoba van Beieren en de glossy Sporen van Jacoba is te vinden op samh.nl/jacoba.