Zijn eigen leven was minstens zo bewogen als zijn romans en uiteindelijk veel tragischer.
Van Salomon Hamburger naar Herman de Man
Herman de Man werd op 11 juli 1898 in Woerden geboren als Salomon Herman Hamburger, als jongste in een Joods gezin. Zijn vader was koopman. Het gezin verhuisde verschillende keren en woonde onder meer in Polsbroekerdam, Benschop, Oudewater en Gouda.
Het polder- en rivierenlandschap waarin hij opgroeide, zou later het decor van zijn boeken worden. Maar zijn jeugd verliep onrustig. Hij lag overhoop met zijn vader, liep van huis weg en belandde na zijn dienstweigering in de gevangenis. Later vluchtte hij naar België om aan vervolging voor diefstal te ontkomen.
Daar kwam hij in journalistieke en literaire kringen terecht. Vanaf november 1919 publiceerde hij onder de naam Herman de Man. Pas in 1943 werd De Man officieel zijn achternaam.
Boeken met modder onder de nagels
Herman de Man werd journalist en schreef voor de radio, maar maakte vooral naam als romanschrijver. Geen keurig aangeharkte plattelandsidylles: zijn boeken roken naar mest, rivierwater en natte aarde. Ze werden bevolkt door boeren, schippers en dorpelingen die met het water, het geloof en elkaar in gevecht waren.
De Lopikerwaard, Krimpenerwaard en de omgeving van Oudewater waren nooit alleen een achtergrond. Het landschap bepaalde hoe zijn personages leefden, dachten en hun lot droegen. Herman de Man gaf het Groene Hart een literaire stem.
Hij signeerde zijn boeken met de woorden ‘Nog niet’. Het volmaakte boek, zo vond hij, moest nog komen.
Het succes van Het Wassende Water
Zijn bekendste roman, Het Wassende Water, verscheen in 1925. Het verhaal speelt zich af in het polderland rond Oudewater en gaat over boerenzoon Gieljan Beijen, die zich probeert los te maken van zijn dominante moeder en de beklemmende gewoonten van zijn omgeving.
In 1986 maakte de NCRV een achtdelige televisieserie van het boek. Miljoenen Nederlanders volgden de familie Beijen en de bewoners van de machtige hoeve Watersnoodt. Ruim zestig jaar na het verschijnen van de roman bereikte De Mans verhaal opnieuw een groot publiek.
Een gezin weggevaagd
Ook het leven van Herman de Man zelf kreeg de trekken van een roman, maar dan een die niemand zou willen beleven. Hij trouwde met Eva Kalker en samen kregen zij een groot gezin. Het huwelijk verliep moeizaam. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef De Man buiten Nederland: eerst in Frankrijk en Londen, later op Curaçao, waar hij de leiding kreeg over de radio-omroep.
Zijn vrouw en vijf van hun kinderen bleven in Nederland achter. Op 2 augustus 1942 werden zij opgepakt. Eva en de kinderen werden kort daarna in Auschwitz vermoord. Ook andere naaste familieleden van De Man kwamen tijdens de Holocaust om. Twee van zijn kinderen, Joost en Marietje, overleefden de oorlog.
Toen Herman de Man na de bevrijding terugkeerde naar Nederland, trof hij de omvang van het verlies aan. Geen roman kon die leegte vullen.
Een laatste vlucht
Op 14 november 1946 sloeg het noodlot opnieuw toe. Herman de Man vloog vanuit Londen naar Nederland toen het KLM-toestel bij Schiphol neerstortte. Geen van de inzittenden overleefde. De schrijver was 48 jaar.
Hij werd begraven in Oudewater, de stad die een belangrijke plaats in zijn jeugd en werk innam. Nederland nam afscheid van een schrijver die zijn streek een gezicht had gegeven, maar zijn gedroomde volmaakte boek niet meer zou schrijven.
Herman de Man blijft dichtbij
Toch is Herman de Man nog altijd aanwezig. In zijn romans, die het landschap en zijn bewoners bijna tastbaar maken. In het monument van een boerenfamilie bij de Heksenwaag in Oudewater. In de brug bij Ewijk die zijn naam draagt. En vooral in zinnen waarin het Groene Hart blijft ademen.
Zijn werk behoort tot een tijd waarin het leven er anders uitzag, maar zijn personages zijn niet verdwenen. Ze verlangen, twijfelen, verliezen en proberen zich los te maken van de wereld waarin ze zijn grootgebracht. Juist daarin blijft Herman de Man dichtbij.
Drie boeken van Herman de Man
Het Wassende Water
Zijn bekendste roman, over een boerenzoon, een dominante moeder en de strijd tegen het water en de wetten van de gemeenschap.
Pastoor Poncke
Een warmere en humoristische roman, waarin De Man een andere kant van zijn schrijverschap laat zien.
De barre winter van ’90
Een roman tegen de achtergrond van de strenge winter van 1890. Herman de Man beschouwde dit zelf als zijn beste werk.
Waarom Herman de Man nog steeds gelezen moet worden
Omdat hij niet óver het Groene Hart schreef, maar vanbinnenuit. Over het veen, de rivieren, het geloof, de zuinigheid en de voortdurende omgang met het water. Over gewone mensen die grote emoties vaak in stilte droegen.
Wie Herman de Man leest, ontmoet een verdwenen wereld die verrassend dichtbij blijft. Niet alleen door het landschap, maar door de mensen die hij erin liet leven.